Στην εποχή της απεριόριστης πληροφορίας, όλοι μας έχουμε πρόσβαση σε εκατομμύρια ιατρικά άρθρα, μελέτες και συμβουλές με το πάτημα ενός κουμπιού. Η πρόσβαση αυτή, ενώ θεωρητικά ενδυναμώνει τον ασθενή, συχνά κρύβει μία μεγάλη παγίδα. Όλο και πιο συχνά, οι γιατροί σε παγκόσμιο επίπεδο ερχόμαστε αντιμέτωποι με ένα παράδοξο φαινόμενο: Άνθρωποι χωρίς καμία ιατρική εκπαίδευση αμφισβητούν με θράσος έγκυρες ιατρικές διαγνώσεις, εργαστηριακά αποτελέσματα και θεραπευτικά σχήματα.

Στην ψυχολογία, η συμπεριφορά αυτή δεν είναι άγνωστη. Έχει ονοματεπώνυμο και ονομάζεται Φαινόμενο Dunning-Kruger (Ντάνινγκ-Κρούγκερ). Όταν αυτό το φαινόμενο εκδηλώνεται στον χώρο της υγείας, παύει να είναι μία απλή κοινωνική παραδοξότητα και μετατρέπεται σε έναν πραγματικό κίνδυνο για τη ζωή των ανθρώπων.

ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ DUNNING-KRUGER;

Το φαινόμενο Dunning-Kruger είναι μία γνωστική προκατάληψη (ένα «λάθος» του μυαλού μας), η οποία λειτουργεί ως εξής: τα άτομα που έχουν ελάχιστες γνώσεις ή ικανότητες σε ένα γνωστικό αντικείμενο, τείνουν να υπερεκτιμούν δραματικά τις γνώσεις τους. Αντίθετα, οι πραγματικοί ειδικοί, επειδή γνωρίζουν το βάθος και την πολυπλοκότητα του γνωστικού τους αντικειμένου, τείνουν να είναι πιο επιφυλακτικοί και να αναγνωρίζουν τα κενά τους. Με απλά λόγια: όσο λιγότερα ξέρει κανείς, τόσο πιο σίγουρος νιώθει για τον εαυτό του.

Στο ξεκίνημα της ενασχόλησης με ένα θέμα (π.χ. διαβάζοντας 2-3 άρθρα στο Google για μία πάθηση), ο άνθρωπος βιώνει μία ψευδαίσθηση βαθιάς κατανόησης. Αισθάνεται ότι «έχει καταλάβει τι συμβαίνει». Αυτό το σημείο οι ψυχολόγοι το ονομάζουν χαριτολογώντας «το Βουνό της Ανοησίας» (Mount Stupid), επειδή η αυτοπεποίθηση βρίσκεται στο 100% ενώ η πραγματική γνώση είναι κοντά στο μηδέν. Μόνο εάν κάποιος σπουδάσει σε βάθος κάποιο γνωστικό αντικείμενο αρχίζει να καταλαβαίνει πόσο περίπλοκο είναι, με αποτέλεσμα η αυτοπεποίθησή του να μειώνεται, μέχρι να χτιστεί ξανά σταδιακά μέσα από τα χρόνια και την εμπειρία.

ΓΙΑΤΙ ΤΟ GOOGLE ΔΕΝ ΥΠΟΚΑΘΙΣΤΑ ΤΟΝ ΓΙΑΤΡΟ;

Το διαδίκτυο είναι ένας πλούσιος κατάλογος πληροφοριών, αλλά δεν διαθέτει κλινική κρίση. Όταν ένας ασθενής πληκτρολογεί ένα σύμπτωμα (π.χ. «πόνος στο στήθος» ή «ζάλη»), η μηχανή αναζήτησης θα επιστρέψει μία λίστα με εκατοντάδες πιθανές αιτίες: από κάτι εντελώς αθώο (όπως π.χ. μυϊκός πόνος ή άγχος) μέχρι κάτι εξαιρετικά σοβαρό (όπως π.χ. έμφραγμα μυοκαρδίου ή εγκεφαλικό επεισόδιο).

Ο μη ειδικός, επηρεασμένος από το φαινόμενο Dunning-Kruger, πιστεύει ότι μπορεί να απομονώσει την πληροφορία που «ταιριάζει» στον ίδιο και να βγάλει διάγνωση. Αυτό που του διαφεύγει είναι ότι η Ιατρική δεν είναι μία απλή αντιστοίχιση συμπτωμάτων και ασθενειών.

Η διάγνωση απαιτεί:

• Συνδυαστική σκέψη
  Αξιολόγηση του ιατρικού ιστορικού, της κληρονομικότητας, των συνηθειών και του τρόπου ζωής.

• Διαφορική διάγνωση
  Την ικανότητα του γιατρού να αποκλείει συστηματικά δεκάδες παρόμοιες παθήσεις μέσα από εξειδικευμένες εξετάσεις και κλινικά σημεία που ο ασθενής αγνοεί πλήρως.

• Εξατομίκευση
  Δύο άνθρωποι με την ίδια ακριβώς διάγνωση μπορεί να χρειάζονται εντελώς διαφορετική θεραπεία λόγω συννοσηροτήτων ή άλλων ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του οργανισμού τους.

ΟΙ ΣΟΒΑΡΟΙ ΚΙΝΔΥΝΟΙ ΓΙΑ ΤΟ ΚΟΙΝΟ

Όταν η ημιμάθεια και η αλαζονεία της άγνοιας καθοδηγούν τις αποφάσεις υγείας, οι συνέπειες μπορεί να είναι μη αναστρέψιμες. Οι κυριότεροι κίνδυνοι περιλαμβάνουν τα εξής:

1. Καθυστέρηση στη Διάγνωση και Θεραπεία
   Όταν ένας ασθενής είναι πεπεισμένος ότι «ξέρει τι έχει» επειδή το διάβασε κάπου, ή επειδή «το ίδιο είχε και ο γείτονας», συχνά καθυστερεί να επισκεφθεί τον ειδικό. Σε πολλές ειδικότητες, και ιδιαίτερα στην καρδιολογία ή την ογκολογία, ο χρόνος είναι κυριολεκτικά ζωή. Μία καθυστέρηση λίγων εβδομάδων ή μηνών μπορεί να μετατρέψει μία εύκολα διαχειρίσιμη κατάσταση σε ένα χρόνιο ή απειλητικό για τη ζωή πρόβλημα.

2. Αυθαίρετη Διακοπή ή Τροποποίηση της Φαρμακευτικής Αγωγής
   Είναι συχνό το φαινόμενο ασθενείς να μειώνουν τη δόση των φαρμάκων τους ή να τα διακόπτουν εντελώς, επειδή «ένιωσαν καλά» ή επειδή διάβασαν σε κάποιο φόρουμ για τις πιθανές παρενέργειες. Η ξαφνική διακοπή θεραπευτικών αγωγών (όπως π.χ. για την υπέρταση, τη χοληστερίνη ή καρδιακές παθήσεις) μπορεί να προκαλέσει φαινόμενα «αναπήδησης» (rebound effect) και να οδηγήσει σε οξέα επεισόδια.

3. Στροφή σε Επικίνδυνες «Εναλλακτικές» Θεραπείες
   Η ψευδαίσθηση της γνώσης καθιστά τους ανθρώπους ευάλωτους σε τσαρλατάνους και «θαυματουργές» θεραπείες που υπόσχονται εύκολες λύσεις χωρίς φάρμακα. Η αντικατάσταση της Βασισμένης σε Επιστημονικά Δεδομένα Ιατρικής (Evidence-Based Medicine) με μη επαληθευμένες πρακτικές στερεί από τον ασθενή τη μοναδική του ευκαιρία για πραγματική θεραπεία.

4. Διάρρηξη της Σχέσης Εμπιστοσύνης Γιατρού-Ασθενούς
   Η θεραπεία είναι μία συμμαχία. Όταν ο ασθενής προσέρχεται στο ιατρείο όχι για να ακούσει την επιστημονική γνώμη, αλλά για να «αξιολογήσει» τον γιατρό με βάση όσα διάβασε στο ίντερνετ, η επικοινωνία καταρρέει. Ο γιατρός αναγκάζεται να αναλώνει τον πολύτιμο χρόνο της επίσκεψης όχι στο να θεραπεύσει, αλλά στο να αποδομήσει τις λανθασμένες και συχνά παράλογες θεωρίες που έχει υιοθετήσει ο ασθενής.

ΜΙΑ ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΑΣ

Η επιθυμία σας να ενημερωθείτε για την υγεία σας είναι απόλυτα σεβαστή και θεμιτή. Ο ενημερωμένος ασθενής είναι ο καλύτερος συνεργάτης του γιατρού. Υπάρχει όμως μία τεράστια διαφορά ανάμεσα στον ενημερωμένο ασθενή και στον δογματικό ασθενή.

• Ο ενημερωμένος ασθενής κάνει ερωτήσεις, θέλει να κατανοήσει τη διάγνωση, εκφράζει τις ανησυχίες του και ζητά διευκρινίσεις.

• Ο ασθενής που έχει παγιδευτεί στο φαινόμενο Dunning-Kruger δεν ρωτάει· αποφαίνεται. Δεν ζητάει βοήθεια, επιβάλλει τη γνώμη του, αγνοώντας ότι ο άνθρωπος που έχει απέναντί του έχει περάσει τουλάχιστον μία δεκαετία σε πανεπιστήμια και νοσοκομεία για να μπορεί να κρίνει ορθά.

Το συμπέρασμα είναι απλό: Έχετε κάθε δικαίωμα να ζητήσετε μία δεύτερη ή και μία τρίτη ιατρική γνώμη, εάν νιώθετε ανασφάλεια. Όμως, η δεύτερη γνώμη πρέπει να προέρχεται από έναν άλλο γιατρό, όχι από το πληκτρολόγιό σας ή από τα αβάσιμα επιχειρήματα κάποιου που δεν έχει ανοίξει ποτέ του ένα βιβλίο ιατρικής.

Η υγεία σας είναι το πολυτιμότερο αγαθό σας. Μην την εμπιστεύεστε στην ψευδαίσθηση της γνώσης. Εμπιστευτείτε την επιστήμη, την εξειδίκευση και τους ανθρώπους που έχουν ταχθεί να την υπηρετούν.